بيمه حمل و نقل کالا يا بيمه باربري ، قديمي ترين رشته در بيمه هاي بازرگاني است. بیمه باربری کالا پوششی است که به موجب آن بیمه گر در قبال دریافت حق بیمه متناسب با پوشش بیمه ای از بیمه گذار تعهد می کند که چنانچه کالای مورد بیمه در جریان حمل و جابجایی از مبدا به مقصد مندرج در بیمه نامه و به علت وقوع یکی از خطرات مندرج در بیمه نامه دچار خسارت شود یا بیمه گذار بر اساس قوانین و مقررات بین الملل متحمل پرداخت هزینه هایی گردد ، زیان وارده به کالا را جبران کند و هزینه ها را هم بپردازد .
با توجه به اينکه افراد ذينفع در معاملات بين المللي ( خريدار ، فروشنده ، بانک و شرکت هاي حمل و نقل) مليت های مختلفي دارند و در هر کشور ، قوانين و مقررات خاصي حاکم است ، براي هماهنگي بيشتر در اکثر کشورهاي دنيا از شرايط يکساني براي ارائه پوشش بيمه نامه هاي باربري استفاده مي شود
انواع طبقه بندي در بيمه هاي باربري
بيمه باربري را مي توان به سه طريق تقسيم بندي كرد :
• تقسيم بندي براساس طريقه حمل
• تقسيم بندي بر پايه مبدأ و مقصد
• تقسيم بندي براساس نوع پوشش بيمه اي
تقسيم بندي براساس طريقه حمل
• حمل و نقل زميني
• حمل و نقل دريايي
• حمل و نقل هوائي
البته در بعضي حملها از دو يا سه روش حمل براي ارسال محموله ها استفاده مي نمايند كه به آنها حمل مركب مي گويند .
تقسيم بندي براساس مبدأ و مقصد
• بيمه وارداتي : در اين حالت مبدأ حركت خارج و مقصد داخل ايران مي باشد .
• بيمه صادراتي : در اين حالت مبدأ داخل ايران و مقصد خارج از ايران مي باشد .
• بيمه ترانزيت : مبدأ و مقصد در اين نوع بيمه ها خارج از ايران مي باشد ، بطوريكه ايران در مسير حمل قرارگيرد.
• بيمه حمل و نقل داخلي : مبدأ و مقصد در بيمه هاي داخلي ، داخل ايران مي باشد .
الف) بيمه حمل و نقل بين المللي (صادراتی،وارداتی و ترانزیت):
تقسيم بندي بر مبناي نوع پوشش بيمه اي
• شرايط C
• شرايط B
• شرايط A
• شرايط خسارت كلي (Total Loss)
شرايط C : اين بيمه مشمول خطرات بشرح زير است:
• آتش سوزي يا انفجار
• به گل نشستن و زمين گير شدن، برخورد با كف دريا، غرق يا واژگون شدن كشتي با شناور
• واژگون شدن يا از راه خط خارج شدن وسيله حمل زميني
• تصادف يا برخورد كشتي يا شناور يا وسيله حمل ديگر با هر جسم خارجي به غير از آب
• تخليه كالا در بندر اضطراري
• فداكردن كالا در جريان خسارت عمومي
• به دريا انداختن كالا جهت سبك سازي كشتي
• زيان همگاني و هزينه هاي نجات
• مسئوليت مشترك در تصادف
توجه : بيمه نامه با شرايط C فرانشيز ندارد .
شرايط B: در بيمه با شرط B بيمه گر متعهد جبران كليه خطراتي كه در كلوز C تحت پوشش است بانضمام خسارات ناشي از خطرات بشرح زير خواهد بود:
• زلزله ، آتشفشان يا صاعقه
• ورود آب دريا، درياچه يا رودخانه به كشتي، شناور، محفظه كالا و كانتينر
• آسيب وارده به كالا در نتيجه تخليه و بارگيري
• به دريا افتادن كالا از روي عرشه كشتي
• خطرات عدم تحويل، دزدي، دله دزدي، سائيدگي، زنگ زدگي، نشست، شكست، لب پريدگي، كج شدن، خراشيدگي و ضربه ديدگي و خسارت ناشي از چنگك، ريزش كسري نيز پذيرفته مي شود.
توجه : فرانشيز براي خطراتي كه در پوشش شرايط B اضافه گرديده است تنها به ميزان 3% ارزش هر بسته خسارت ديده منظور مي گردد .
شرايط A : اين نوع بيمه كاملترين نوع بيمه حمل ونقل است و هر نوع خسارتي كه در حين حمل اتفاق بيافتد تحت پوشش قرار ميدهد مگر اينكه در شرايط خصوصي و عمومي خطرات خاصي استثناء شده باشد از جمله استثنائات شرايط A به شرح زير است :
• خسارت ناشي از سوء عمل ارادي بيمه گذار
• كسر وزن عادي يا حجم كالا و يا فرسودگي و پوسيدگي عادي كالاي مورد بيمه
• عيب ذاتي
• تلف يا آسيب ناشي از تاخير در تحويل كالا
• جنگ اعتصاب و شورش و بلوا
• ضعف بسته بندي كه منجر به آسيب كالا گردد
• تلف ، آسيب يا هزينه ناشي از كاربرد هر نوع سلاح جنگي كه با انرژي اتمي يا شكست و يا تركيب هسته اي يا واكنش مشابه ديگر يا نيرو يا ماده راديواكتيو كار كند
• عدم قابليت دريا نوردي و نامناسب بودن كشتي براي دريانوردي
• توقيف ، ضبط ، مصادره ، تصرف يا اثرات ناشي از اين امور (به استثناء دزدي دريايي)
• مين ، اژدر و بمبهاي متروكه يا ساير سلاحهاي جنگي به جا مانده و متروكه
توجه : بيمه نامه با شرايط A فرانشيز ندارد .
شرايط خسارت كلي ( Total Loss ) : در اين شرايط خسارات ناشي از بين رفتن كل محموله دراثر آتش سوزي – غرق شناور و يا حادثه به وسيله نقليه و در يك مرحله تحت پوشش بيمه اي قرار گيرد .
ب) بيمه باربري داخلي :
خطرات تحت پوشش در بيمه هاي باربري داخلي به دو دسته به شرح ذيل تقسيم مي شوند :
• خطرات اصلي
• خطرات اضافي
خطرات اصلي :
• آتش سوزي
• حادثه وسيله نقليه (تصادف ، پرت شدن و واژگون شدن )
خطرات اضافي :
• پرت شدن محموله از روي وسيله نقليه
• برخورد جسم خارجي با مورد بيمه و بالعكس
• خسارات ناشي از بارگيري و تخليه و سرقت كلي محموله .
خطرات فوق بنا به درخواست بيمهگذار و پس از منظور نمودن اضافه نرخ مربوطه ، تحت پوشش بيمه نامههاي داخلي درمي آيد ، بديهي است مي بايست خطرات اضافي دقيقاً در شرايط خصوصي بيمه نامه آورده شود .
بيمه نامه هاي باربري را مي توان به چند شكل صادر نمود .
الف) بيمه نامه هاي عمومي Floating Policy
يك قرار داد كلي است و در آن شرايط اصلي بيمه و رئوس كلي حقوقي وتعهدات طرفين مانند خطرات تحت پوشش، شيوه حمل معين ميشود ودرآن با يك سرمايه بيمهاي معين ومشخص موافقت مي گرددكه شامل حمل هاي متعددي مي باشدوبه همين دليل،قرارداد تا زماني كه سرمايه توافق شده از طريق حمل هاي متعدد به پايان رسد داراي اعتبار مي باشد ، همچنین مشخصات محموله ، نام وسيله نقليه ، تاريخ حمل و ميزان سرمايه حمل در زمان حمل بايد به اطلاع بيمه گر برساند . با چنين توافقي كليه كالا هائي كه بيمه گذار در آينده اقدام به حمل آنها مي نمايد ، تحت پوشش بيمه اي قرار مي گيرد ، مشروط بر اينكه بيمه گذار كليه اطلاعات مربوط به حمل و نقل هر محموله را در اختيار بيمه گر قرار دهد.
ب ) بيمه نامه با پوشش باز Open Cover
قرارداد "Open Cover" نوعي قرارداد كلي بيمه براي حمل كالا در طول دوره اعلام شده بيمهنامه است كه در آن ارزش مورد بيمه و همچنين شرايط حاكم بر هر مورد از حمل تغيير ميكند. در اين حالت بيمهگذار به محض انجام هر مورد حمل (و يا طبق قرارداد به صورت روزانه، هفتگي و يا ...) فهرستهاي حمل، مشخصات ازرش و حق بيمه آن را اعلام و بيمهگر متناسب با آن الحاقيهاي به قرارداد كلي اضافه ميكند.
ج ) بيمه نامه هاي ساده
بيمه نامه اي است كه براي حمل كالاي معيني صادر مي شود و در آن مشخصات مورد بيمه طبق فرم پيشنهاد باربري در آن قيد مي گردد ، لازمه صدور اين نوع بيمه نامه اين است كه بيمه گذار قبلاً از وضعيت مورد بيمه و چگونگي حمل آن اطلاع داشته و اين اطلاعات را در اختيار بيمه گر قرار دهد .
بطور کلی انواع بیمه های باربری موجود به شرح زیر است :
• بيمه حمل و نقل كالا شامل داخلي ، صادراتي ، وارداتي ، ترانزيت كه از طريق زميني ، هوايي ، دريايي و يا تركيبي ، كالاي مورد بيمه جابجا مي گردد.
• بيمه پول شامل : وجود در راه ، وجود در صندوق
• بيمه كشتي
• بيمه هواپيما